Vesti Baku
Son illər Bakıda sakit, amma təhlükəli bir proses gedir. Bu proses nə qanunla təsdiqlənib, nə də rəsmi olaraq elan olunub. Amma küçədə, kafedə, toyda, sosial şəbəkələrdə açıq-aydın görünür: üzlər eyniləşir.
Eyni burun forması.
Eyni çənə xətti.
Eyni yanaq dolğunluğu.
Eyni dodaq.
Eyni mimika.
Şəhər sanki fərqli insanlarla yox, bir üzün müxtəlif nüsxələri ilə doludur. Bu artıq estetik zövq məsələsi deyil. Bu, fərdi seçim də deyil. Bu, kütləvi uyğunlaşmadır.
Bir vaxtlar qadının üzü onun hekayəsi idi. Üzündə yaşadığı həyat, keçdiyi yol, gördüyü ağrılar və qazandığı güc oxunurdu.Üz cizgiləri ilə insanın xarakteri müəyyən olunurdu.
İndi isə üz quruluşu getdikcə CV formatına çevrilir – standartlaşdırılır ki, sistemdən və senzuradan “keçsin”.
Paradoks var – Fərqli üz risk yaradır. Standart üz isə təhlükəsiz sayılır. Əfsuslar olsun ki, bu, açıq deyilməyən, amma hamının bildiyi bir razılaşmadır.
Danışılanla seçilən arasındakı uçurum
İctimai müzakirələrdə tez-tez eyni fikirləri eşidirik: “Hamısı bir-birinə oxşayıb”, “Plastik üzdən bezmişik”. Amma real seçim anı gələndə – münasibətdə, evlilikdə, sosial statusda – yenə həmin “standart” üz qalib gəlir.
İstər millət vəkili olsun, istər xalq artisti, istərsə də orta statistik azərbaycanlı xanım hər kəsin bir dərdi var – eyni üz cizgilərinə sahib olmaq… və ya tərsinə olmamaq qorxusu..
Bu paradoksun yükünü isə əksərən qadınlar daşıyır, kişilər də az deyil…
Burada hiss və istək yoxdur. Burada hesablanmış uyğunlaşma var. Sistem qadına açıq mesaj verir: fərqli olma, sual yaratma, təhlükəsiz görün – sanki barbie kuklası kimi..
Maraqlısı budur ki, artıq barbie kukları belə eyni standartlara uyğun istehsal olunmur, fərqlilik və principal mövqe ortaya qoyulur. (həkim, müəllim və digər peşə sahibləri olan gəlinciklər də mövcuddur)
Üz artıq gözəllik yox, resursdur.
Bugünkü reallıqda bir çox qadın üçün üz estetik kateqoriya deyil. Üz resursdur. İmkan açan, etiraz olunmayan, münasibətləri asanlaşdıran bir mexanizmdir.
Əgər:
- təhsil sosial lift rolunu itiribsə,
- peşə uzunmüddətli təhlükəsizlik vermirsə,
- sistem məzmunu yox, görüntünü mükafatlandırırsa,
onda üz və görüntü “işləməyə” başlayır. Bunu demək ayıb deyil. Bu, sosial reallıqdır. Əslində bu özü seksizmin də əsasını təşkil edir, hansıki bizim cəmiyyətdə faciəvi şəkildə yayılıb…
Standart üzlə:
- daha tez qəbul olunursan,
- daha az sual verirlər,
- daha az risk daşıyırsan.
Belə mühitdə fərdilik lüksə çevrilir. Lüks isə hamı üçün deyil və alçatan deyil.
Gənc qızlar sistemi tez qavrayır
Ən narahatedici məqam budur: gənc qızlar bu mexanizmi çox tez anlayır. Hansı üzlərin diqqət topladığını, hansının imkan yaratdığını erkən yaşda müşahidə edirlər. Təkrar edirəm tələbat bunu tələb edir – eyni üzlü kuklalar yaransın, fərqlilik və təbii gözəllik yox olsun.
Bəzən insan hələ kim olduğunu bilməmiş, üzünü dəyişməyə qərar verir.
Sonra cəmiyyət təəccüblənir: “Niyə hamı eyni olub?”
Çünki fərqli olmaq bahalıdır.
Çünki sistem eynini mükafatlandırır.
Çünki bazar orijinallıq yox, təhlükəsiz məhsul istəyir.
Plastik cərrahiyyə: estetik yox, institusional problem
Bu nöqtədə plastik cərrahiyyəni sadəcə dəb və zövq müzakirəsi kimi təqdim etmək məsuliyyətsizlikdir. Çünki Azərbaycanda bu sahə uzun müddətdir ki, nəzarətsiz risk zonasına çevrilib. Son illər hamının qulağına çatan, amma tezliklə unudulan hadisələr oldu.
“Sadə prosedur” kimi təqdim olunan əməliyyatlardan sonra ağırlaşmalar, gecikmiş tibbi müdaxilə, bəzən isə geri dönüşü olmayan faciələr. Bu hadisələr bir neçə gün müzakirə olunur, sonra sükut çökür. Nə sistemli araşdırma aparılır, nə də real məsuliyyət mexanizmi işə düşür.
Estetik əməliyyatın ölüm riski daşıdığı ölkədə problem fərdi seçim deyil. Bu, tibbi etik nəzarətin, hüquqi mexanizmlərin və ictimai tələb mədəniyyətinin iflasıdır.
Burada məsələ təkcə həkimlərin peşəkarlığında deyil. Məsələ sistemin özü ilə bağlıdır – sertifikatlaşdırmadan tutmuş real nəzarətə qədər.
Günah vitrinlərdə deyil
Sosial şəbəkələri günahlandırmaq asandır. Klinikaları hədəf göstərmək də. Amma bunlar sadəcə vitrinlərdir.
Əsl problem dərindədir: qadını hələ də ilk növbədə üzü ilə qiymətləndirən cəmiyyətdə üzlərin eyniləşməsi qaçılmazdır.
Burada nə güzgünü qırmaq kömək edər, nə də bütün məsuliyyəti bir tərəfin üzərinə atmaq.
Son sual
Sual sadədir, amma cavabı ağırdır:
Biz doğrudanmı hamının eyni olmasını istəyirik?
Yoxsa sadəcə fərqli olana yaşamaq, səhv etmək, mövcud olmaq haqqı vermirik?
Əgər ikinci cavab daha doğrudursa, problem üzlərdə deyil.
Problem bizi bu üzlərə məcbur edən cəmiyyətdədir, hər şeyin kökündə stereotiplərin qurbanı olan cəmiyyət durur…
Və bu sistem bəzən yalnız fərdiliyi yox, insan həyatını da itirir.